คล้องคอ ม่วง มพ.

     มหาวิทยาลัยพะเยาไม่ได้หยุดทำงานอยู่แค่ในรั้วสถาบัน แต่ก้าวออกมาสู่ชุมชนด้วยโครงการวิจัย ต่าง ๆ หนึ่งในนั้นคือโครงการวิจัย “มหาวิทยาลัยขับเคลื่อนศิลปะและวัฒนธรรมเพื่อการพัฒนาเชิงพื้นที่” ซึ่งมีหัวใจหลักคือการฟื้นฟูพื้นที่วัฒนธรรมรอบ ๆ กว๊านพะเยาหรือที่เรียกกันว่า “ระเบียงกว๊านพะเยา” ภายใต้แนวคิดที่ฟังดูเรียบง่าย แต่มีความหมายลึกซึ้งว่า “ฟื้นใจคน ค้นหาบ้าน ย่าน เวียง”

     แนวคิดนี้ไม่ได้พูดถึงการพัฒนาในรูปแบบที่พวกเราคุ้นเคยกัน ไม่ใช่การสร้างอาคารใหม่ หรือดึงดูดการท่องเที่ยว การลงทุนจากภายนอก แต่เป็นการมองลงไปในชุมชนแล้วตั้งคำถามว่า “ที่นี่มีอะไรที่มีคุณค่า และเราจะช่วยกันดูแลมันได้อย่างไร?”

     โครงการนี้ดำเนินงานครอบคลุมพื้นที่ถึง 14 ชุมชนในเขตเทศบาลเมืองพะเยา โดยมุ่งจัดทำแผนที่ทางวัฒนธรรม (Cultural Mapping) และแผนแม่บทการพัฒนาพื้นที่วัฒนธรรม เพื่อสร้างฐานข้อมูลที่จะช่วยให้เมืองพะเยาเติบโตได้อย่างมีรากเหง้า และไม่ทิ้งวัฒนธรรมเดิมที่มีอยู่

     หนึ่งในสิ่งที่โครงการนี้ทำได้อย่างน่าภูมิใจ คือการยกระดับกลุ่มทอผ้าที่อยู่ใต้ถุนบ้าน ซึ่งฟังชื่อแล้วอาจดูเหมือนเป็นเพียงกลุ่มทอผ้าเล็ก ๆ ในชุมชน แต่แท้จริงแล้วคือ กลุ่มนี้เป็นผู้รักษาภูมิปัญญาดั้งเดิม ที่สืบทอดฝีมือการทอผ้ามาจากรุ่นสู่รุ่น

     นักวิจัยไม่ได้เพียงแค่เข้าไปศึกษา แต่เข้าไปช่วย ทั้งการสร้างอัตลักษณ์ให้กับผลิตภัณฑ์ การพัฒนาและยกระดับแบรนด์ที่สะท้อนถึงความเป็นท้องถิ่น และที่สำคัญที่สุดคือ การส่งต่อองค์ความรู้ที่มีอยู่ ไปยังเยาวชนคนรุ่นใหม่ เพราะหากไม่มีผู้รับช่วงต่อ ภูมิปัญญาในการทอผ้านี้ ก็อาจเลือนหายไปตามกาลเวลา ไปพร้อม ๆ กับคนรุ่นเก่า

     นั่นคือที่มาของ ผ้าคล้องคอ “ม่วง ม.พะเยา” ซึ่งผ้าผืนนี้ ถูกถักทอขึ้นจากผ้าพื้นเมืองของ ชุมชนวัดอินทร์ฐาน โดยใช้ สีม่วง–ทอง เป็นสีประจำมหาวิทยาลัยพะเยา เป็นองค์ประกอบหลักในลวดลายการทอ แต่สิ่งที่ทำให้ผ้าผืนนี้พิเศษไปกว่าผ้าทอทั่ว ๆ ไปคือ ไม่ใช่เพียงสีสันหรือลวดลาย ส่วนประกอบหนึ่งของผ้าคล้องคอนี้คือ เส้นด้ายที่ทำจากผักตบชวาและเส้นด้ายที่ทำจากฝ้ายหลวง ซึ่งผลิตขึ้นจากกิจกรรมศิลปะบำบัดของ ผู้สูงอายุในชุมชน กิจกรรมที่เดิมทีออกแบบมาเพื่อฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็กของผู้สูงอายุ กลับกลายเป็นส่วนหนึ่งของผลิตภัณฑ์ที่ทรงคุณค่า เส้นด้ายเล็ก ๆ เหล่านั้น จึงไม่ใช่แค่วัสดุ แต่คือ เรื่องราวของคนสูงวัย ที่ยังมีคุณค่าและยังมีส่วนร่วมอยู่ในชุมชนแห่งนี้

     ผ้าคล้องคอ “ม่วง ม.พะเยา” จึงเป็นมากกว่าของชำร่วยหรือของที่ระลึก แต่มันคือ สัญลักษณ์ที่จับต้องได้ ของความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัยกับชุมชน ในการร่วมกันอนุรักษ์วัฒนธรรมของชุมชน เพื่อไม่ให้สิ่งล้ำค่านี้ไปหยุดอยู่แค่ในพิพิธภัณฑ์ แต่ยังมีชีวิตอยู่ในมือของผู้คน และการพัฒนาทำร่วมกันนี้ก็ไม่ได้ทิ้งรากเหง้าสำคัญของชุมชนไป

     โครงการนี้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า เมื่อมหาวิทยาลัยเปิดประตูออกมาหาชุมชน และชุมชนเปิดใจให้ความร่วมมือ สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่แค่งานวิจัย แต่มันคือ การเติบโตร่วมกัน บนฐานของสิ่งที่มีอยู่แล้วในชุมชนเอง และเป็นสิ่งที่ทรงคุณค่าและมีดีอยู่แล้ว เพียงแต่ต้องการคนที่มาช่วยต่อยอด สืบทอด และดูแล เพื่อไม่ให้มันจางหายไปตามกาลเวลา