ถ้าพูดถึงผ้ามัดย้อมสีธรรมชาติที่ได้วางขายในญี่ปุ่น และยังคว้ารางวัลวิสาหกิจชุมชนต้นแบบระดับประเทศมาครองได้ด้วย ผ้าผืนนั้นมาจาก ตำบลแม่อิง อำเภอภูกามยาว จังหวัดพะเยา และถ้ายังไม่เคยรู้จักชุมชนแห่งนี้มาก่อน ตอนนี้ก็ถึงเวลาแล้ว

ชิโบริญี่ปุ่น + ภูมิปัญญาล้านนา = แม่อิงชิโบริ

     “ชิโบริ” คือศิลปะการย้อมผ้าที่สืบทอดมาในญี่ปุ่นกว่า 1,300 ปี ด้วยวิธีการผูก พับ มัด รัด จนเกิดลวดลายเฉพาะตัวที่ไม่มีใครเหมือน แต่สิ่งที่ทำให้แม่อิงชิโบริต่างออกไปคือ การนำเอาภูมิปัญญาล้านนาเรื่อง สีธรรมชาติมาผสมผสานเข้าด้วยกัน แล้วพัฒนาต่อยอด ร่วมกับนักวิทยาศาสตร์จากมหาวิทยาลัยพะเยา จนแก้ปัญหาสีตก สีซีด และทำซ้ำได้สม่ำเสมอ

     สีที่ใช้ไม่ใช่สารเคมีใด ๆ แต่มาจากสิ่งรอบตัว เช่น ดอกดาวเรือง แก่นไม้ฝาง ใบต้นอโวคาโด เปลือกยูคาลิปตัส ใบสัก หรือแม้แต่หินลูกรังที่มีสีแดง ผลิตภัณฑ์ทุกชิ้นรวมอยู่ภายใต้แบรนด์ “อิงตารา” ที่ทั้งสวยงามและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมอย่างแท้จริง

จากแม่อิง ถึงกินซ่า

     วิสาหกิจชุมชนกลุ่มผ้ามัดย้อมชิโบริสีธรรมชาติแม่อิงได้เติบโตขึ้นอย่างมั่นคง มีสมาชิกแบ่งงานกันชัดเจน ขยายเครือข่ายออกไปกว่า 20 กลุ่มในจังหวัดพะเยา ทั้งกลุ่มทอผ้า กลุ่มปลูกพืชให้สี และกลุ่มผู้เลี้ยงไหมอีรี่ (เป็นไหมกินใบมันสำปะหลังหรือละหุ่ง ที่ให้เส้นใยคุณภาพสูงคล้ายผ้าขนสัตว์ นุ่ม หนา ทนทาน และระบายอากาศได้ดีเยี่ยม)

     ในปี 2567 กระทรวงพาณิชย์ได้คัดเลือกกลุ่มนี้เป็น 1 ใน 18 กลุ่มทั่วประเทศ เข้าร่วมโครงการ “ผ้าไทยใส่ให้สนุก” พาบินไปโชว์ที่งาน Thai Festival Tokyo 2024 ณ สวนโยโยงิ และต่อมาผ้าแม่อิงชิโบริยังได้วางขายใน MUJI สาขา GINZA ย่านดังใจกลางกรุงโตเกียวอีกด้วย

     ต่อมาในปี 2568 กลุ่มยังได้รับรางวัล “วิสาหกิจชุมชนต้นแบบสัมมาชีพ” ประเภทแปรรูปผลิตภัณฑ์ที่ไม่ใช่อาหาร จากมูลนิธิสัมมาชีพ ต่อยืนยันให้เห็นว่าเส้นทางนี้มาถูกทางแล้ว

และแล้ว ก็มีก้าวใหม่เกิดขึ้น

     เมื่อวันที่ 14 มกราคม 2569 สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (BEDO) นำโดย ดร.ธนิต ชังถาวร ผู้อำนวยการ BEDO ได้เดินทางมายังตำบลแม่อิง เพื่อประกาศยกระดับ “วิสาหกิจชุมชนกลุ่มผ้ามัดย้อมชิโบริสีธรรมชาติแม่อิง” ขึ้นเป็น “ศูนย์เรียนรู้การพัฒนาเศรษฐกิจชีวภาพระดับชุมชน” อย่างเป็นทางการ

     งานวันนั้นบรรยากาศคึกคักไม่น้อย มีทั้ง รองศาสตราจารย์ ดร.ดิเรก ธีระภูธร รองอธิการบดีมหาวิทยาลัยพะเยา ปลัดอำเภอภูกามยาว ตัวแทนจากสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สำนักงานพาณิชย์ สำนักงานเกษตร และภาคีเครือข่ายชุมชนในพื้นที่อีกหลายกลุ่ม มาร่วมยืนยันว่าแม่อิงไม่ได้เดินแค่คนเดียว

ทำไมแม่อิงถึงได้รับเลือก?

     ชุมชนแห่งนี้พิสูจน์ให้เห็นว่า “ธุรกิจ” กับ “การรักษาธรรมชาติ” ไม่ได้ขัดแย้งกัน แต่ไปด้วยกันได้ รายได้จากการขายผ้าส่วนหนึ่งถูกนำกลับไปปลูกป่า ฟื้นฟูแหล่งน้ำ อนุรักษ์ดินและพันธุ์พืช รวมถึงจัดการขยะในชุมชน ไม่ใช่แค่สร้างรายได้ แต่คิดถึงทรัพยากรที่เป็นต้นทางของทุกอย่างด้วย

     นั่นแหละ คือหัวใจของเศรษฐกิจชีวภาพ ใช้ประโยชน์จากธรรมชาติอย่างชาญฉลาด ควบคู่กับการดูแลรักษามัน แล้วส่งต่อความรู้นั้นออกไปให้ชุมชนอื่น ๆ ในจังหวัดพะเยาและทั่วประเทศได้ทำตาม

มหาวิทยาลัยพะเยา เพื่อนคู่คิด

     มหาวิทยาลัยพะเยาไม่ใช่หน้าใหม่สำหรับชุมชนแม่อิงเลย เดิมนั้นมีคณะวิทยาศาสตร์ได้เข้ามาทำงานร่วมกับกลุ่มมาตั้งแต่ต้น ผ่านโครงการ “แม่อิงชิโบริโมเดล” โดยนำเอาองค์ความรู้เรื่องสีย้อมธรรมชาติ มาแก้ปัญหาจริง ๆ ในพื้นที่ จนได้รับรางวัลนวัตกรรมดีเด่นในปี 2563 ในงานพะเยาวิจัย

     ในการยกระดับครั้งนี้ มหาวิทยาลัยพะเยาจะทำหน้าที่เป็นหุ้นส่วนทางวิชาการในระยะยาว ช่วยพัฒนาองค์ความรู้ ต่อยอดนวัตกรรม และสร้างระบบที่รองรับการเติบโตของศูนย์เรียนรู้แห่งนี้ให้ยั่งยืนต่อไป

แล้วต่อจากนี้แม่อิงชิโบริจะเป็นอย่างไร?

     เป้าหมายของแม่อิงไม่ได้หยุดอยู่แค่การเป็นศูนย์เรียนรู้ระดับชุมชน แต่กำลังมุ่งหน้าสู่การเป็น “ศูนย์ความเป็นเลิศด้านสีและเส้นใยธรรมชาติแม่อิง” เป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้ พื้นที่ทำงานด้านวิจัย และสร้างสรรค์ที่เปิดกว้างสำหรับชุมชนทั่วประเทศ

     เราลองนึกภาพว่าพื้นที่เล็ก ๆ ในอำเภอภูกามยาวแห่งนี้ จะกลายเป็นแหล่งอ้างอิงระดับประเทศด้านสีธรรมชาติ เส้นใย และผ้าย้อมที่ผสานวิทยาศาสตร์สมัยใหม่เข้ากับภูมิปัญญาที่สืบทอดต่อกันมาในชุมชน นั่นไม่ใช่แค่ความภาคภูมิใจของคนแม่อิง แต่เป็นเรื่องที่น่าจับตามองสำหรับทุกคนที่อยากเห็นชุมชนไทยเดินหน้าอย่างยั่งยืน

ข้อมูล: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ธรรมนูญ รุ่งสังข์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาวิทยาศาสตร์เครื่องสำอาง คณะเภสัชศาสตร์

เขียน/เรียบเรียง: บรรเจิด หงษ์จักร นักประชาสัมพันธ์ งานสื่อสารองค์กร มหาวิทยาลัยพะเยา