ธรรมสิทธิ์ (Moral rights) สิทธิโดยชอบธรรมของผู้สร้างสรรค์ในการได้รับเครดิต

ในบทความนี้ เราจะมาทำความรู้จักกับคำว่า “ธรรมสิทธิ์ (Moral rights)” ซึ่งเป็นสิทธิทางศีลธรรม และไม่สามารถทำข้อตกลงในการจำหน่ายจ่ายโอนได้ แตกต่างจากสิทธิในทางเศรษฐกิจที่ก่อให้เกิดผลประโยชน์ต่อตัวผู้สร้างสรรค์ในรูปแบบของตัวเงินหรือผลประโยชน์อื่น ๆ ในเชิงพาณิชย์

ก่อนกล่าวถึงเนื้อหา เพื่อให้เห็นภาพและเข้าใจจุดประสงค์ว่าทำไมเราจึงต้องรู้จักคำว่า “ธรรมสิทธิ์” จึงขอยกตัวอย่างเป็นเหตุการณ์ต่อไปนี้

นาย A ซึ่งเป็นนักเขียนได้เขียนนิยายขึ้นมาเรื่องหนึ่ง เท่ากับว่านาย A เป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานนิยายชิ้นนี้ หากต่อมา นาย A ไม่ได้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในนิยายของตนเองแล้ว เนื่องจากนาย A ได้ทำการโอนลิขสิทธิ์ในงานของตนไปให้บุคคลอื่น

คำถามที่ตามมาคือ นาย A จะยังมีสิทธิใด ๆ ในงานที่ตนสร้างสรรค์ขึ้นมาหรือไม่ และหากมี จะมีสิทธิใดบ้าง หรืออาจเป็นกรณีที่มีบุคคลอื่นขอนำนิยายของนาย A ไปดัดแปลงเป็นบทละคร และต่อมาเกิดความเสียหายขึ้น กล่าวคือ การดัดแปลงดังกล่าว เป็นการลดคุณค่าของผลงานของนาย A ทำให้ส่งผลต่อชื่อเสียงของตัวนาย A หรือการนำนิยายไปดัดแปลงเป็นละครแต่ไม่ให้เครดิตว่านาย A เป็นผู้เขียนต้นฉบับนิยาย เช่นนี้ นาย A มีสิทธิดำเนินการใด ๆ เพื่อปกป้องผลงานที่ตนสร้างสรรค์ขึ้นมาได้บ้าง

ธรรมสิทธิ์คืออะไร

ธรรมสิทธิ์มีความแตกต่างจากลิขสิทธิ์ โดยลิขสิทธิ์เป็นสิทธิในทางทรัพย์สิน จึงสามารถมีการอนุญาตให้ใช้ลิขสิทธิ์ หรือโอนให้แก่กันได้ แต่ธรรมสิทธิ์ไม่อาจทำได้ เนื่องจากธรรมสิทธิ์ไม่ได้มุ้งเน้นประโยชน์ด้านตัวเงิน กล่าวได้ว่า เป็นสิทธิที่มุ่งคุ้มครองความเป็นผู้สร้างสรรค์^[1] และจะติดตัวผู้สร้างสรรค์ไปเสมอ แม้ผู้สร้างสรรค์จะได้ทำการโอนลิขสิทธิ์ในผลงานของตนไปให้ผู้อื่นแล้วก็ตาม

 คำว่า “ธรรมสิทธิ์” ได้ปรากฏอยู่ในพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 18 ซึ่งบัญญัติว่า

 “ผู้สร้างสรรค์งานอันมีลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัตินี้มีสิทธิที่จะแสดงว่าตนเป็นผู้สร้างสรรค์งานดังกล่าว และมีสิทธิที่จะห้ามมิให้ผู้รับโอนลิขสิทธิ์หรือบุคคลอื่นใดบิดเบือน ตัดทอน ดัดแปลงหรือทำโดยประการอื่นใดแก่งานนั้นจนเกิดความเสียหายต่อชื่อเสียง หรือเกียรติคุณของผู้สร้างสรรค์ และเมื่อผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตายทายาทของผู้สร้างสรรค์มีสิทธิที่จะฟ้องร้องบังคับตามสิทธิดังกล่าวได้ตลอดอายุแห่งการคุ้มครองลิขสิทธิ์ ทั้งนี้ เว้นแต่จะได้ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่นเป็นลายลักษณ์อักษร”

จากมาตรา 18 มีสาระสำคัญ 2 ประการได้แก่

1. สิทธิในการแสดงว่าตนเป็นผู้สร้างสรรค์งาน (The right of paternity) ซึ่งเป็นสิทธิพื้นฐานเพื่อแสดงให้บุคคลอื่นรับรู้ว่าใครเป็นผู้ก่อให้เกิดผลงานนั้น
2. สิทธิในการห้ามกระทำใด ๆ แก่งานสร้างสรรค์ที่จะทำให้เกิดความเสียหายแก่ชื่อเสียงเกียรติคุณของผู้สร้างสรรค์ หรือสิทธิในการคงไว้ซึ่งบูรณภาพของงาน (The right of integrity)^[2]

กล่าวได้ว่า ผู้สร้างสรรค์ผลงานนั้น แม้จะไม่ได้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในผลงานของตนแล้ว ก็ยังคงมีสิทธิในธรรมสิทธิ์ในผลงานของตนเองอยู่ หมายความว่า ผู้สร้างสรรค์มีสิทธิในการอ้างความเป็นผู้สร้างสรรค์เหนือผลงาน มีสิทธิเรียกร้องให้ปรากฏชื่อของผู้สร้างสรรค์ มีสิทธิในการห้ามไม่ให้บุคคลอื่นกล่าวอ้างว่าเป็นผู้สร้างสรรค์^[3] และจะยังคงมีสิทธิเหนือผลงานในการฟ้องร้องกรณีมีผู้อื่นบิดเบือน ตัดทอน ดัดแปลง หรือทำการใด ๆ แก่ผลงานจนเกิดความเสียหายต่อชื่อเสียงหรือเกียรติคุณของตนเอง

จากสิทธิดังกล่าวที่กฎหมายรับรอง ทำให้บุคคลอื่นผู้นำงานของผู้สร้างสรรค์ไปใช้ ไม่ว่าจะได้รับการโอนลิขสิทธิ์มาแล้วหรือไม่ก็ตาม ควรใส่ชื่อของผู้สร้างสรรค์ลงในผลงานนั้นด้วย หรือที่เราเรียกกันว่าการให้เครดิต เพื่อระบุว่าใครเป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานชิ้นนี้ขึ้น นอกจากนี้ การนำผลงานไปใช้ ก็ควรนำไปใช้ด้วยความเคารพต่อผู้สร้างสรรค์ผลงานด้วย กล่าวคือ ไม่ทำการบิดเบือน ตัดทอน ดัดแปลง หรือทำการใด ๆ ต่อตัวงาน อันจะทำให้ผู้สร้างสรรค์ที่เรานำงานเขามาใช้ได้รับความเสียหายต่อชื่อเสียงหรือเกียรติคุณ

ตัวอย่างคดีเรื่องธรรมสิทธิ์

1. Monty Python ฟ้องสถานีโทรทัศน์ ABC ในกรณีดัดแปลงงานของ Monty Python โดยไม่ได้รับอนุญาต และเป็นการบิดเบือนการรับรู้ของสาธารณชนต่อผลงานดังกล่าว ซึ่งศาลในคดีนี้ได้เน้นย้ำถึงหลักการที่ว่าผู้สร้างสรรค์มีสิทธิควบคุมการนำเสนอผลงานของตนเอง รวมถึงมีสิทธิเรียกร้องกรณีมีการบิดเบือนผลงานจนทำให้ผู้สร้างสรรค์เสียหายต่อชื่อเสียง (Gilliam v. American Broadcasting Companies, Inc. 538 F.2d 14 (2d Cir. 1976))^[4]
2. ศิลปิน Michael Snow ฟ้องศูนย์การค้า Eaton centre ในกรณี Eaton centre ได้นำริบบิ้นไปผูกไว้ที่คอของรูปปั้นห่านที่ทาง Eaton centre ว่าจ้างให้ Michael Snow ปั้นออกมา โดยศาลสั่งให้ Eaton centre นำริบบิ้นออก โดยให้เหตุผลว่าการตกแต่งดังกล่าวเป็นการบิดเบือนหรือดัดแปลงงาน อันทำให้ศิลปินเจ้าของผลงานเสียหายต่อชื่อเสียง (Snow v The Eaton Centre Ltd. (1982) 70 C.P.R. (2d) 105)^[5]

สรุป

จากเหตุการณ์สมมติที่กล่าวไว้ในตอนต้นของบทความที่ว่า นาย A ซึ่งเป็นผู้สร้างสรรค์นิยาย จะมีสิทธิใดในผลงานนิยายของตนบ้าง จากหลักธรรมสิทธิ์ที่กล่าวมา “ธรรมสิทธิ์” จะยังคงเป็นสิทธิที่ติดตัวนาย A ไปเสมอ ไม่ว่านาย A จะเป็นหรือไม่เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในผลงานของตนก็ตาม ดังนั้น นาย A จะยังมีสิทธิในการแสดงตนว่าเป็นผู้สร้างสรรค์ มีสิทธิฟ้องมิให้ผู้รับโอนลิขสิทธิ์หรือบุคคลอื่นบิดเบือน ตัดทอน ดัดแปลง หรือทำการใด ๆ ต่อผลงานจนเกิดความเสียหายต่อชื่อเสียงหรือเกียรติคุณของตนเอง

ด้วยเหตุนี้ อาจกล่าวได้ว่าธรรมสิทธิ์เป็นสิทธิหนึ่งที่ผู้สร้างสรรค์ควรทราบและเข้าใจเพื่อปกป้องรักษาสิทธิของตนเอง

บรรณานุกรม

Snow v The Eaton Centre Ltd. (1982) 70 C.P.R. (2d) 105 < https://www.cipil.law.cam.ac.uk/virtual-museum/snow-v-eaton-centre-ltd-1982-70-cpr-2d-105> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569

Gilliam v. American Broadcasting Companies, Inc. 538 F.2d 14 (2d Cir. 1976) <https://www.studicata.com/case-briefs/case/gilliam-v-american-broadcasting-companies-inc> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569

ไชยยศ เหมะรัชตะ, ลักษณะของกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา พื้นฐานความรู้ทั่วไป (นิติธรรม 2565)

ชนัญญา บุญเจริญผล, 'ปัญหากฎหมายในการคุ้มครองธรรมสิทธิ์ในงานอันมีลิขสิทธิ์' (2557) สารนิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีปทุม <https://dspace.spu.ac.th/items/5f6160d8-0f80-4021-ba10-b1a73b4e5698\> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569

^[1] ชนัญญา บุญเจริญผล, 'ปัญหากฎหมายในการคุ้มครองธรรมสิทธิ์ในงานอันมีลิขสิทธิ์' (2557) สารนิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีปทุม หน้า 16 <https://dspace.spu.ac.th/items/5f6160d8-0f80-4021-ba10-b1a73b4e5698\> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569.

^[2] ไชยยศ เหมะรัชตะ, ลักษณะของกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา พื้นฐานความรู้ทั่วไป (นิติธรรม 2565).

^[3] ชนัญญา บุญเจริญผล, 'ปัญหากฎหมายในการคุ้มครองธรรมสิทธิ์ในงานอันมีลิขสิทธิ์' (2557) สารนิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีปทุม หน้า 16 <https://dspace.spu.ac.th/items/5f6160d8-0f80-4021-ba10-b1a73b4e5698\> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569.

^[4] Gilliam v. American Broadcasting Companies, Inc. 538 F.2d 14 (2d Cir. 1976) <https://www.studicata.com/case-briefs/case/gilliam-v-american-broadcasting-companies-inc> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569.

^[5] Snow v The Eaton Centre Ltd. (1982) 70 C.P.R. (2d) 105 < https://www.cipil.law.cam.ac.uk/virtual-museum/snow-v-eaton-centre-ltd-1982-70-cpr-2d-105> เข้าถึงเมื่อ 2 พฤษภาคม 2569.

บทความโดย อ.พรณัชชา​ ทับพันบุบผา คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา