ตักบาตรหลวงล่องกว๊านพะเยา เรื่องเล่าของประเพณีที่งดงามแห่งเมืองพะเยา

ถ้าคุณเคยได้ยินใครพูดถึงภาพของขบวนเรือพายฝ่าสายหมอกยามเช้าในกว๊านพะเยา พร้อมบาตรใบใหญ่บรรทุกข้าวทิพย์ เพื่อนำไปถวายแด่พระเจ้าตนหลวง คุณอาจนึกว่ามันเป็นภาพจากตำนานโบราณสมัยอาณาจักรล้านนา 

แต่ความจริงแล้ว นี่คือประเพณีที่ถูกฟื้นคืนชีพขึ้นมาใหม่เมื่อไม่นานมานี้เอง

จุดเริ่มต้นจากสายตาของชายคนหนึ่ง

เรื่องราวทั้งหมดมันเริ่มต้นในปี 2550 เมื่ออาจารย์วิถี พานิชพันธ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปวัฒนธรรมล้านนา ได้มาร่วมงานกับมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศพะเยา (ซึ่งต่อมากลายเป็นมหาวิทยาลัยพะเยาในปัจจุบัน) ในโครงการจัดตั้ง สถาบันศึกษาและสืบสานศิลปวัฒนธรรม สถาปัตยกรรมล้านนา (ไต)

สิ่งที่อาจารย์วิถีมองเห็นในกว๊านพะเยา ไม่ใช่แค่ทะเลสาบน้ำจืดที่สวยงาม หรือพะเยามีพระพุทธรูปโบราณอายุกว่าห้าร้อยปี แต่เป็นโอกาส โอกาสที่จะสานต่อสิ่งที่บรรพบุรุษเคยทำมา นั่นคือการถวายข้าวใหม่จากการเก็บเกี่ยวผลผลิตครั้งแรก แด่สิ่งศักดิ์สิทธิ์

ท่านคิดว่า ถ้าเรามีกว๊านพะเยาที่กว้างใหญ่ขนาดนี้ มีพระเจ้าตนหลวง ที่ชาวพะเยาเคารพนับถืออย่างมากมาตั้งแต่อดีต ทำไมเราไม่ลองผสมผสานทั้งสองอย่างนี้เข้าด้วยกัน เพื่อสร้างสรรค์ออกมาเป็นประเพณีที่มีเอกลักษณ์เฉพาะของพะเยาล่ะ? 

“เรามีกว๊าน เรามีพระเจ้าตนหลวง แล้วเราจะไปทำเหมือนชาวบ้านเขาทำไม เราก็เอาขบวนลงเรือไปเลยสิ”

จากบทสัมภาษณ์ อาจารย์วิถี พานิชพันธ์ ในโอกาสได้รับปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาการจัดการการท่องเที่ยวและการโรงแรม ประจำปีการศึกษา 2567 จากมหาวิทยาลัยพะเยา

ไอเดียนี้ไม่ได้อยู่บนกระดาษนาน แต่มันกลายเป็นจริงในปีเดียวกัน

บาตรหลวงที่ไม่เหมือนใคร

“ตานข้าวใหม่” เป็นประเพณีที่มีอยู่ทั่วไปในภาคเหนือ ชาวบ้านจะนำข้าวที่เพิ่งเก็บเกี่ยวได้มาทำเป็นข้าวทิพย์ (ข้าวมธุปายาส) แล้วนำไปใส่บาตรพระ เป็นการขอบคุณธรรมชาติและแสดงความกตัญญูต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์

แต่ที่พะเยา อาจารย์วิถีได้ออกแบบให้มันพิเศษกว่านั้น คือนำเอาข้าวใหม่มาใส่ในบาตรหลวง (บาตรขนาดใหญ่ตามภาษาล้านนา) พร้อมเครื่องสักการะต่าง ๆ แล้วจัดเป็นขบวนเรือพายล่องไปในกว๊านพะเยา จากท่าเรือวัดติโลกอารามไปยังวัดศรีโคมคำ เพื่อถวายแด่พระเจ้าตนหลวง

ในช่วงฤดูหนาวประมาณเดือนธันวาคม - มกราคม กว๊านพะเยายามเช้าจะมีหมอกปกคลุม อากาศเย็นสบาย เมื่อขบวนเรือแห่ฝ่าสายหมอกไป ภาพที่เกิดขึ้นนั้นสวยงามจนแทบจะไม่น่าเชื่อว่าเป็นของจริง

นี่คือสิ่งที่ไม่มีที่ไหนในประเทศไทยจัดได้ ทะเลสาบน้ำจืด ขบวนเรือพาย บาตรหลวง พระพุทธรูปโบราณ และสายหมอกยามเช้า ทั้งหมดคือองค์ประกอบหลักและกลายเป็นเอกลักษณ์ที่ไม่ซ้ำใคร

จากความคิดสู่ประเพณีประจำปี

ครั้งแรกที่จัดอาจจะยังไม่ยิ่งใหญ่นัก แต่ด้วยความงดงามและความหมายที่ลึกซึ้งของกิจกรรมนี้ ทำให้หลายภาคส่วนเริ่มหันมาสนใจ จังหวัดพะเยา องค์การบริหารส่วนจังหวัด เทศบาลเมืองพะเยา สำนักงานวัฒนธรรม การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย และเครือข่ายเรือประมงพื้นบ้านกว๊านพะเยา ต่างเข้ามาร่วมสนับสนุน

งานนี้จึงกลายเป็นประเพณีประจำปีที่จัดขึ้นอย่างต่อเนื่องทุกปี

ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมล้านนา (ไต) ของมหาวิทยาลัยพะเยา (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็นศูนย์ศิลปะและวัฒนธรรมล้านนา) เป็นหัวใจสำคัญในการดูแลและจัดการงานนี้ ตั้งแต่การเก็บรักษาองค์ความรู้จากผู้เชี่ยวชาญอย่างอาจารย์วิถี การประสานงานกับชุมชน ไปจนถึงการถ่ายทอดภูมิปัญญาสู่คนรุ่นใหม่

สองวันแห่งศรัทธาและความงาม

ถ้าคุณมีโอกาสได้มาร่วมงาน คุณจะได้สัมผัสกับกิจกรรมที่หลากหลาย

วันแรก ในช่วงเย็น ณ ลานอนุสาวรีย์พญางำเมือง (หรือข่วงพญางำเมือง) จะมีพิธีเปิดงาน การประกวดเลือก “ธิดาข้าวทิพย์” จากนิสิตหญิงของมหาวิทยาลัยพะเยา พิธีเจริญพระพุทธมนต์กวนข้าวทิพย์ การประกวดข้าวต้มข้าวหลามแบบภูมิปัญญาท้องถิ่น และร้านกาดวัฒนธรรมที่จำหน่ายอาหารพื้นเมืองและงานหัตถกรรมจากชุมชนต่างๆ ในจังหวัด

วันที่สอง คือไฮไลท์ของงาน เริ่มตั้งแต่เช้าตรู่ เมื่อขบวนเรือแห่เครื่องสักการะและข้าวทิพย์ใส่บาตรหลวงออกจากท่าเรือวัดติโลกอาราม ล่องไปในกว๊านพะเยาระยะทางประมาณ 2 กิโลเมตร ก่อนจะขึ้นฝั่งที่วัดศรีโคมคำ

จากนั้นจะมีขบวนแห่ทางบกต่อจากหน้าพระอุโบสถไปยังพระวิหารพระเจ้าตนหลวง เพื่อถวายข้าวใหม่และข้าวทิพย์ในพิธีที่เต็มไปด้วยความศักดิ์สิทธิ์และความงดงาม

ปี 2569 ครบรอบ 16 ปี มหาวิทยาลัยพะเยา

ในปี 2569 งานตานข้าวใหม่ใส่บาตรหลวงจัดขึ้นระหว่างวันที่ 17-18 มกราคม โดยมีความพิเศษตรงที่เป็นการเฉลิมฉลองครบรอบ 16 ปีของมหาวิทยาลัยพะเยาด้วย

นางสาวอรอาภา โล่ห์วีระ ผู้ว่าราชการจังหวัดพะเยา ให้เกียรติมาร่วมงาน และรองศาสตราจารย์ ดร.สุภกร พงศบางโพธิ์ อธิการบดีมหาวิทยาลัยพะเยา ได้พูดถึงโครงการนี้ว่า โครงการนี้เป็นหนึ่งในภารกิจสำคัญของมหาวิทยาลัยในการทำนุบำรุงศิลปะและวัฒนธรรม เชื่อมโยงองค์ความรู้ทางวิชาการกับภูมิปัญญาท้องถิ่น และยกระดับทุนทางวัฒนธรรมของจังหวัดพะเยาสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน

ผู้คนจากทุกภาคส่วนร่วมกันสนับสนุน ไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานราชการ ภาคเอกชน ชุมชนรอบกว๊านพะเยา นิสิตมหาวิทยาลัยพะเยา บุคลากร และประชาชนทั่วไป ต่างร่วมแรงร่วมใจกันทำให้งานสำเร็จลุล่วงด้วยความเรียบร้อยและสง่างาม

มรดกที่ถูกสร้างขึ้นใหม่

สิ่งที่น่าสนใจของงานตานข้าวใหม่ใส่บาตรหลวง คือมันไม่ได้เป็นประเพณีโบราณที่สืบทอดกันมานับพันปี แต่เป็นประเพณีที่ถูกสร้างสรรค์ขึ้นใหม่จากภูมิปัญญาเก่า

อาจารย์วิถี พานิชพันธ์และทีมงานได้หยิบเอาแก่นแท้ของประเพณีตานข้าวใหม่ แล้วผสมผสานกับบริบทของพะเยา กว๊านพะเยา พระเจ้าตนหลวง และเอกลักษณ์ของชาวล้านนา สร้างเป็นประเพณีใหม่ที่มีรากฐานมาจากอดีต แต่สดใหม่และเหมาะสมกับยุคสมัย

นี่คือตัวอย่างของการ "สืบสาน สร้างสรรค์ ศิลปะและวัฒนธรรมล้านนาสู่สากล" ตามนโยบายของศูนย์ศิลปะและวัฒนธรรมล้านนา มหาวิทยาลัยพะเยา

และด้วยคุณูปการของท่าน มหาวิทยาลัยพะเยาจึงได้มอบปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาการจัดการท่องเที่ยวและการโรงแรม แก่อาจารย์วิถี พานิชพันธ์ เพื่อเป็นการเชิดชูเกียรติและขอบคุณท่านที่ได้วางรากฐานของประเพณีอันงดงามนี้ไว้

เรื่องเล่าที่ยังคงดำเนินต่อไป

จากการริเริ่มเมื่อปี 2550 มาจนถึงปัจจุบัน กิจกรรมตานข้าวใหม่ใส่บาตรหลวงได้กลายเป็นงานบุญใหญ่และงานวัฒนธรรมสำคัญของจังหวัดพะเยา

มันสะท้อนให้เห็นถึงพลังศรัทธา ความสามัคคี และคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมล้านนา มันแสดงให้เห็นว่ามหาวิทยาลัยสามารถเป็นมากกว่าสถาบันการศึกษา แต่เป็นมหาวิทยาลัยเพื่อชุมชนที่ช่วยรักษาและสานต่อภูมิปัญญาท้องถิ่น

และที่สำคัญ มันเตือนใจเราว่า บางครั้งการอนุรักษ์วัฒนธรรมไม่ได้หมายความว่าต้องทำตามเดิมทุกอย่าง แต่คือการหยิบเอาจิตวิญญาณของอดีตมาสร้างสรรค์ใหม่ให้เหมาะสมกับปัจจุบัน เพื่อให้คนรุ่นใหม่ได้เห็นคุณค่าและภาคภูมิใจ

เมื่อคุณได้เห็นภาพขบวนบาตรหลวงล่องอยู่กลางกว๊านพะเยา ฝ่าสายหมอกยามเช้า คุณจะรู้ว่านี่ไม่ใช่แค่ภาพที่สวยงาม แต่เป็นเรื่องเล่าของความรัก ความศรัทธา และความมุ่งมั่นของผู้คนที่ต้องการรักษามรดกทางวัฒนธรรมเอาไว้ เพื่อให้ลูกหลานได้รู้จัก และสืบทอดต่อไปอีกนาน

เขียน/เรียบเรียง: บรรเจิด หงษ์จักร นักประชาสัมพันธ์ งานสื่อสารองค์กร

ข้อมูล: ศูนย์ศิลปะและวัฒนธรรมล้านนา มหาวิทยาลัยพะเยา